< >

 

Rozen in de alchemie, de muziek, en de liefde

Rozen en Alchemie
Dat de roos een mystieke betekenis kreeg hangt ook samen met de bouw van haar bloem. Die is namelijk vijftallig, dat wil zeggen, ze heeft vijf kroonbladeren (dit geldt overigens niet voor de vele cultuurvormen waarin de meeldraden tot nieuwe kroonbladen zijn vervormd. Sommige rozen tellen meer dan honderd kroonbladeren! In de alchemie hechtte men bijzondere betekenis aan het getal vijf, als ‘quinta essentia’, de ‘vijfde essentie’.

Deze ‘steen der wijzen’ moest het mogelijk maken onedele metalen in goud om te zetten of, in overdrachtelijke zin, het innerlijk van de mens te verheffen tot een spiritueler niveau. De alchemisten zagen de ontwikkeling van de plant als een beeld voor innerlijke groei. Daardoor kon de roos, die haar groei eindigt met de vorming van een vijftallige bloem, haar bijzondere plaats krijgen.

Rozen en Muziek
Ook in de muziek heeft de roos sporen achter gelaten. Zo schreef Praetorius in de zeventiende eeuw het prachtige en zeer bekende ‘Es ist ein Ros entsprungen aus einer Wurzel zart’. De roos duidt hier op Christus die ontstaat uit een wortel. Dat laatste is opvallend. Waarschijnlijk hangt dit samen met het uiterst taaie karakter van rozenwortels die honderden jaren oud kunnen worden. Van rozen is bekend dat ze, ook na drastisch snoeien tot op de grond, steeds weer opnieuw kunnen uitlopen. Na de Renaissance veruiterlijkt de symboliek van de roos steeds meer. Vooral de esthetische waarde komt in de kunst naar voren, getuige de vele bloemstillevens met rozen in de zeventiende en achttiende-eeuwse Vlaamse en Hollandse schilderkunst.

Vaak wordt de roos geassocieerd met het woord ‘liefde’. De bron daarvoor ligt in de Oud-Griekse tijd. De roos was toen een attribuut van Afrodite, de dochter van de oppergod Zeus. Ze was de godin van vruchtbaarheid, liefde en eeuwige schoonheid. Ze was zó mooi dat mensen en goden haar niet konden weerstaan. Botticelli heeft Afrodite op een bijzondere manier weergegeven op zijn wereldberoemde schilderij dat te zien is in het Uffizi-museum te Florence.

Daarop zweeft Afrodite boven het water, staande op een reusachtige schelp, door de westenwinden naar de kust van het eiland Cythera geblazen. Het verhaal vertelt dat waar het ‘aphros’, het ‘schuim van de zee’, de grond raakte, er witte rozen groeiden. Botticelli laat de rozen in een zwerm om Afrodite heen dwarrelen. De rozen staan hier voor de zuivere, onschuldige liefde. Om die te beschermen slaat de natuurgodin Hora, staande aan de kustlijn van het eiland, een mantel om haar heen.

Rozen en lichamelijk liefde
Ook in verhalen rondom het bijbelse genesisverhaal speelt de roos een symbolische rol. God verdreef de mens uit het paradijs nadat Adam en Eva van de verboden vruchten hadden gegeten. Na deze zondeval werd de mens zich bewust van het goed en het kwaad, maar ook van zijn naaktheid, en hij schaamde zich voor het eerst. De paradijselijke liefde ging over in de lichamelijke liefde.

De witte roos uit de tuin van Eden, die Eva volgens een legende na de zondeval meenam, verkleurde naar rood. En rood, dat is de kleur van de begeerte en van het bloed dat bij menstruatie en geboorte vrijkomt. Uit het paradijs gedreven werd de mens zelfbewust, maar ook sterfelijk, waarmee de rode roos ook een symbool is voor de vergankelijkheid van het leven en de liefde.

De roos als liefdessymbool heeft daarom een januskop: een witte zijde, verbonden met de bovenzinnelijke, goddelijke liefde en een aardse, rode kant. De Romeinen versterkten de rode kant door de liefdesrozen te verbinden met wijn. Het verhaal gaat dat Cupido, de god van de liefde, per ongeluk een glas wijn omgooide van Bacchus, de god van de wijn. En uit de plas groeide een rozenstruik.