< >

 

Het gebruik van rozen in verschillende culturen

Vishnu en Brahma
De Amerikaanse dichteres Gertrude Stein schreef, gerangschikt in een cirkel, de volgende wereldberoemde woorden: ‘a rose is a rose is a rose is a rose’. Een cryptische zin die zoiets wil zeggen als: de roos verwijst naar niets anders dan zichzelf, voor eeuwig en voor altijd. Of: de roos is zo triviaal, dat je jezelf niet bijster origineel maakt door van deze ‘flower for the millions’ te houden. Toch is het onmogelijk de roos te negeren.

In een oud hindoeïstisch verhaal komt dit al naar voren. De goden Vishnu en Brahma twisten over de vraag wat nu de mooiste bloem op aarde is. Vishnu zet in op de roos, Brahma op de lotusbloem. Maar als Brahma de roos daadwerkelijk onder ogen krijgt, slaat zijn mening om als een blad aan een boom. Hij is zó onder de indruk dat hij Vishnu beloont: uit 108 grote en 1008 kleine rozenblaadjes schept hij zijn vrouw, de godin Lakshmi.

Rozen en Rome
Al vijfduizend jaar geleden werd de roos in Azië gecultiveerd en het aantal hedendaagse variëteiten is bijna ontelbaar. In de zevende eeuw voor Christus noemde de Griekse dichteres Sappho haar al de ‘koningin der bloemen’. Vooral de Romeinen waren dol op rozen die ze kweekten in tuinen, gebruikten in gerechten, cosmetica, geneesmiddelen en die ze schilderden op fresco’s. Ze zetten rozen neer bij het graf van overledenen als symbool van onsterfelijkheid. Er zijn inscripties gevonden waarin de gestorvene bidt dat zijn overblijfselen vruchtbare grond voor rozen en viooltjes mogen zijn. Tijdens de ‘rosalia’, een jaarlijks herdenkingsfeest rond de gestorvenen, strooiden nabestaanden rozen over de graven van hun geliefden.

Met de neergang van het Romeinse rijk sloeg de decadentie toe. De ooit krachtige symbolen boetten aan waarde in, ook wat betreft de roos. Keizer Nero, die in de eerste eeuw leefde, strooide tijdens feesten rozenblaadjes over de gasten uit. Bij Napels bedekte hij er een heel strand mee. Schepen vol rozen liet hij uit Egypte komen om er zijn paleis mee te versieren en zijn lievelingstoetje was: rozenpudding.

Zo’n twee eeuwen later liet keizer Heliogabalus, ter ere van zijn inauguratie, de gasten zelfs driemaal overdekken met rozenblaadjes, waarna een aantal mensen bijna stikte. Dit thema heeft de schilder Alma Tadema geïnspireerd tot zijn schilderij ‘De rozen van Heliogabalus’.

Rozen en Katholicisme
Toen het Romeinse rijk in de vijfde eeuw ten einde liep, werden veel oude heidense symbolen op christelijke leest geschoeid. Dit gold ook voor de roos. In de behoefte aan vrouwelijke symbolen, werd de roos verbonden met Maria. Maria staat zowel symbool voor het hemelse moederschap als van een aardse bevalling. Treffend komt de omvorming van het Romeinse naar het christelijke denken tot uitdrukking in het beeld van de ‘hortus conclusus’, de ‘omsloten tuin’.

De bron daarvoor ligt in de verzameling bijbelse liefdesgedichten van koning Salomo. In het Hooglied (4:12) uit hij zijn liefde voor zijn minnares: ‘Mijn bruid, mijn zuster, je bent een goed gesloten tuin, een ommuurde hof, een verzegelde bron, je bent een paradijs met prachtige vruchten.’ Alleen de minnaar kent de sleutel om bij haar te komen.

De kerk vergeestelijkte het verhaal van koning Salomo door van de minnares Maria te maken. In de schilderkunst is dit thema veelvuldig uitgewerkt. Een voorbeeld is het schilderij ‘Maria in de rozenhaag’ van Francesco Raibolini. Maria, de ‘roos van liefde’, staat in haar gesloten hof die is gemarkeerd door een hek waartegen rozen groeien. In de verte, buiten de hof, ligt de stad, symbool voor de wereldlijke cultuur. Maria buigt vroom naar het kindje Jezus. De afbeelding zegt: dit is een vredige plek, een toevluchtsoord voor de ziel na de dood. Soms heet Maria in verhalen ‘de tweede Eva’ die het kwaad dat de ‘eerste Eva’ in het paradijs beging, compenseerde.

Want door Christus te baren verzoende ze de mens weer met God en herstelde ze de zondeval. In de ‘tweede hof van Eden’ is Maria de mystieke roos, maar dan wel zónder doornen. Want, zo vertelt een oud verhaal, pas na de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs kreeg de roos haar doornen.